Outro - wychodzimy poza schemat

Współczesna literatura dla młodzieży chętnie sięga po temat kryzysu w rodzinie. Wynika to z przemian obyczajowych, a także cywilizacyjnych. Powieści pokazują zmiany w modelu rodziny, który powstał po 1989 roku. Dostrzec w nich można powracający problem – bliscy zawodzą w momentach najważniejszych dla młodzieży, w trakcie ich dorastania.  

 

W wyniku rozwoju cywilizacyjnego familia wielopokoleniowa została zdezintegrowana, a jej miejsce zajęła odmiana nuklearna, złożona z dwóch pokoleń. Ona również podlega dalszym, niekoniecznie pożądanym transformacjom. Pełne rodziny niestety stanowią mniejszość – najczęściej mamy do czynienia ze śmiercią jednego z rodziców, z rozwodem lub z rekonstrukcją, czyli sytuacją, kiedy matka lub ojciec wiąże się z nowym partnerem.

Niełatwo jest znaleźć modele pozytywne, w których bohater mógłby znaleźć oparcie, zrozumienie i równowagę. Domownicy często nie pomagają, gdy nastolatek potrzebuje wsparcia w momencie odejścia bliskiej osoby, ulega pokusom czy doświadcza wczesnego rodzicielstwa. O problemach, z którymi nie radzi sobie młodzież, oraz o tym, jak przez nie kształtują się relacje rodzinne, możemy przeczytać w niżej przytoczonych powieściach.

 

Plus Minus 16

 

Jest to seria książek wydawanych przez Wydawnictwo Literatura. Powieści ukazują problemy, z jakimi mierzy się młodzież na co dzień – począwszy od rozmów z rówieśnikami i rozterek okresu dojrzewania, aż po poważne decyzje. Jednak nie są to tylko, jak by się mogło wydawać, opowieści o błahych sprawach. Kryje się w nich bowiem coś więcej. Poruszają często tematy ważne, a zarazem trudne – takie jak: nastoletnia ciąża, alkoholizm, samotność, bezdomność, śmierć bliskich osób, problemy z odżywaniem czy brak miłości rodzicielskiej. Są to trudy życia, z którymi czasem niejeden młody człowiek się boryka.

Utwory zawarte w Plus Minus 16 są bardzo różne, podobnie jak ich bohaterowie i miejsca, w których żyją – to w tej różnorodności tkwi siła człowieka i książki o nim. Jednak tym, co je spaja, są ukryte lęki tkwiące w każdym człowieku. Niełatwym zadaniem jest pokazanie tych problemów nastolatkom, a jednak autorzy czynią to w znakomity sposób.

 

Cykl kawowy

 

Kawa z Kardamonem, Czekolada z chilli, Tiramisu z truskawkami oraz Mleko z miodem – tak brzmią tytuły książek autorstwa Joanny Jagiełło, należących do tzw. cyklu kawowego. Opowiadają o nastolatce, która z pozoru wydaje się wieść zwykłe życie. Jednak codzienność w jej rodzinie nie jest prosta – wychowuje ją matka oraz ojczym, gdyż ojciec zmarł, gdy była dzieckiem. Spada na nią obowiązek zajmowania się młodszym bratem, ponieważ jej matka cierpi na depresję: […] to nie jest moje dziecko, mamo! Zaczyna się! Zajmij się Kazikiem, zaprowadź Kazika, poczytaj Kazikowi!.

Przez trudne relacje z matką dziewczyna nie radzi sobie z wyrażaniem własnych uczuć, a także ma problem z utrzymaniem kontaktów międzyludzkich. Jednak depresja matki to tylko początek problemów głównej bohaterki. Dziewczyna odkrywa rodzinną tajemnicę skrywaną od lat. Gdy sekret wychodzi na jaw, dokonuje zmian nie tylko w życiu Linki (Halinki), ale również całej jej rodziny. Ponadto nastolatka nieszczęśliwie się zakochuje i musi uporać się z wczesnym, samotnym macierzyństwem. Adrian… nie chce tego dziecka. O czym powiedział mi wprost – ojciec dziecka nie zamierza również brać udziału w jego wychowywaniu, tak więc cały ciężar spada na dziewczynę i na jej rodzinę.

Cykl kawowy oprócz problemów głównej bohaterki, pozwala czytelnikowi „podglądnąć” życia innych postaci. W późniejszych częściach pojawia się narracja z różnych punktów widzenia, co pozwala na przybliżenie zmartwień każdego z bohaterów. Przyjaciółka Linki próbuje uporać się z rozwodem rodziców. Niełatwa sytuacja w domu oraz problemy w szkole sprawiają, że nastolatka popada w problemy z odżywaniem. Z kolei kolega głównej bohaterki musi poradzić sobie z nałogiem, z którym walczy jego matka. Przeprowadza się do ojca, by mieć pewnego rodzaju stabilizację, ale towarzyszy mu ciągły strach o rodzicielkę.

 

Bachor

 

Poczucie bycia niechcianym to jedno z gorszych, jeśli nie najgorsze uczucie, jakie człowiek może odczuwać. Zwłaszcza gdy zostaje się odrzuconym przez własnych rodziców. Miłość i wsparcie ze strony bliskich są niezmiernie ważne – każdy nastolatek powinien je otrzymywać, jednak nie każdy ma tyle szczęścia. Taki obraz znajdujemy w powieści Bachor Katarzyny Ryrych.

Arek – główny bohater, choć rzadko nazywany po imieniu, ponieważ „ochrzczony” został bachorem – nie miał szczęśliwego dzieciństwa. Ojciec prawdopodobnie nigdy nie dowiedział się o jego istnieniu; wychowuje go matka, od której nie otrzymuje żadnego wsparcia, wraz z ojczymem, który na każdym kroku pokazuje, jak bardzo chłopak mu przeszkadza. Andrzej prócz ciężkiego charakteru miał ciężki dowcip i ciężką rękę – fragment wskazuje na to, że mężczyzna bił chłopca.

Nastolatek za pomocą zdjęć stara się odnaleźć ojca i wreszcie poczuć się chcianym. Jednak to zadanie nie jest proste, a stawka jest bardzo wysoka – na końcu drogi może spotkać go happy end lub całkowite rozczarowanie. Obserwowanie tego, co dzieje się w bohaterze, jakie emocje nimi targają, pozwala zrozumieć, co czuje zagubiony nastolatek.

 

Brooklyn

 

Książka Król, również autorstwa Katarzyny Ryrych, opowiada o: bezdomności, biedzie, przemocy domowej i o tym, jak w tym wszystkim odnajduje się nastolatek. Pierwsze lata swojego życia Patryk spędził w bogactwie. Niestety stan dobrobytu, a co za tym idzie również bezpieczeństwa, zniknął bezpowrotnie i bohater musi nauczyć się żyć w nowej rzeczywistości. Wraz z domem traci również rodzinę – gniewny ojciec popada w alkoholizm i szaleństwo, a matka skupia się na pracy i próbuje jakoś wiązać koniec z końcem.

Brooklyn to potoczna nazwa bloku, w którym mieszkają – w dorosłym życiu staje się pseudonimem artystycznym Patryka. Chłopiec dorasta dzięki Celestynowi – bezdomnemu, którego spotyka pewnego dnia w parku. „Król w papierowej koronie” staje się dla niego przyjacielem. Spędza z nim całe dnie, a ten uczy go, jak się bronić i walczyć o swoje. W pewien sposób zastępuje mu zamkniętego w zakładzie psychiatrycznym ojca.

Gdy ojciec Patryka wraca z zakładu, wspólnie pozbywają się stołu i wyruszają na poszukiwanie nowego: Przygarniemy jakiś bezdomny stół. Dzięki temu ich bezdomność – kryzys rodzinny – stanie się przeszłością, a oni mają szansę narodzić się jako nowa rodzina, poprzez odbudowanie swoich relacji. Patryk, matka i ojciec mogą powrócić do tego, kim byli przed kryzysem.

 

Mała Jerzego

 

To kolejna powieść, której autorką jest Katarzyna Ryrych. Agata – nazywana „małą Jerzego” – ma zaskakująco dobry kontakt z ojcem, jednak z matką nic ją nie łączy. Pewnego dnia dowiaduje się, że była tylko przynętą, narzędziem do zdobycia jej ojca. W rodzinie nastolatki panuje kryzys, z którego prawdopodobnie nigdy nie uda im się wybrnąć – ojciec zdradza matkę, ta jest zazdrosna o własną córkę, a ponadto ma problemy z alkoholem. W powieści mit ojca zostaje przełamany – to nie on zostaje odsunięty od rodziny, lecz rodzicielka.

Dziewczyna cierpi z powodu braku relacji z matką: Jak miałam wytłumaczyć jej, że powinna wreszcie zostać matką? […] Jak miałam powiedzieć jej, że w moich żyłach płynie także jej krew?. Nastolatka nie radzi sobie z rzeczywistością i sięga po drastyczne środki. Agacie wydaje się, że przyniesie jej to ulgę: Wzięłam do ręki leżącą na półeczce żyletkę i przecięłam nią po ręce. […] Ból sprawił, że odzyskałam poczucie rzeczywistości.

Wszystkie kobiety w życiu Jerzego były wpatrzone w niego jak w obrazek. On bardzo kochał każdą, ale nie na tyle mocno, by którąś wybrać, a mimo to każda z nich wybaczyłaby mu wszystko, byleby tylko z nią został.

Wyżej wymienione modele rodzin trudno jest naprawić. Każda z nich doświadcza, choć oczywiście w inny sposób, sytuacji kryzysowej, z której nie tak łatwo wybrnąć. Przemiany, które się dokonują, są tak duże, że zmieniają familię oraz każdego jej członka. Wszystkie problemy nastolatków brały się z tego, że nie mieli oni stabilnej sytuacji w domu.

Okazuje się, że czasem nawet ludzie najbliżsi, w których powinniśmy mieć oparcie, zawodzą. Przez pryzmat książek można dostrzec, jak ważną rolę odgrywają stosunki rodzinne. Wpływ na relacje mają problemy, które stają się udziałem bohaterów i niejednokrotnie ich rodziców. Doskonale pokazują, jak zmartwienia i kłopoty dotykające dorosłych oddziałują na dzieci.

 

Anna Adamczyk

 

 

Relacje rodzinne w literaturze dla młodzieży

27 maja 2021

Strona główna

Wróć do artykułów