Outro - wychodzimy poza schemat

Choć rok 2020 znakomitej większości z nas kojarzyć się będzie przede wszystkim z pandemią, to akurat w przypadku rynku wydawniczego paradoksalnie wpływ wirusa okazuje się neutralny, o ile nie korzystny – w obliczu konieczności pozostania w domach książka okazała się naturalnym towarzyszem na trudny czas. Po jakie nowe propozycje mogliśmy sięgnąć? Kto przykuwał naszą największą uwagę? 

Pośród tegorocznych nowości książkowych nie brakuje pozycji ze wszech miar interesujących, często zaskakujących i w jakiś sposób szczególnych. Postaramy się im przyjrzeć w drugiej części tekstu. Najpierw zaś kilka słów o tegorocznych laurach literackich. 

Literacka Nagroda Nobla

W 2020 roku najważniejszą nagrodą literacką na świecie Akademia Szwedzka nagrodziła amerykańską poetkę Louise Glück za niepowtarzalny poetycki głos, który z surowym pięknem czyni indywidualną egzystencję uniwersalną. Tym samym Glück została szesnastą kobietą wyróżnioną literacką Nagrodą Nobla. Laureatka urodziła się w 1943 roku i jest autorką dwunastu tomików poezji i zbioru esejów. Niestety dotychczas jej dzieła nie zostały w całości przełożone na język polski. Wybrane utwory, przetłumaczone przez Julię Hartwig, opublikowano w antologii Dzikie brzoskwinie (2003), w której znalazły się wiersze amerykańskich poetek. Noblistka w swoich utworach porusza temat osobistych doświadczeń, takich jak anoreksja w młodości czy śmierć starszej siostry, a także współczesnego życia, chętnie nawiązując do mitów, historii oraz natury. Wielu literaturoznawców określa ją mianem poetki autobiograficznej. Ona sama natomiast swoją poezję klasyfikuje w nurcie literatury feministycznej i progresywnej, rewidującej zastane stereotypy kulturowe. Glück jest również laureatką wielu innych ważnych wyróżnień – otrzymała m.in. Nagrodę Pulitzera oraz National Book Award. Poetka obecnie jest adiunktem na Uniwersytecie Yale.  

Nagroda Literacka Nike

Radek Rak, autor szeroko pojętej fantastyki, to laureat Nagrody Literackiej Nike 2020. Wyróżnienie otrzymał za Baśń o wężowym sercu albo wtóre słowo o Jakóbie Szeli. Powieść, porównywana notabene do twórczości Olgi Tokarczuk, łączy balladę chłopską z realizmem magicznym. Nie brakuje tutaj poezji, onirycznych wizji, ale też przygody. Akcja rozgrywa się w Galicji na przełomie XVIII i XIX wieku, a głównym bohaterem jest oczywiście tytułowy Jakób Szela, czyli rzeczywista postać historyczna, najbardziej znany przywódca chłopski podczas rabacji galicyjskiej, który stał się na postrachem wśród szlachty polskiej. Rak tworzy wariację na temat nieznanej historii młodości Szeli. Według krytyków pisarz na nowo stworzył mitologię Galicji, choć nie napisał powieści historycznej. Ponadto Baśń o wężowym sercu... wyróżniono Nagrodą Fandomu Polskiego im. Janusza A. Zajdla, a także Literacką Nagrodą im. Jerzego Żuławskiego.

Z kolei Nagrodę Nike Czytelników 2020 otrzymała Joanna Gierak-Onoszko za 27 śmierci Toby’ego Obeda. To reportaż opowiadający o mrocznej przeszłości Kanady, o tym, jak budowano to państwo. Autorka rozprawia się ze stereotypami na temat Kanady i pokazuje, że wcale nie jest to kraj mlekiem i miodem płynący.

Czuły narrator

Swoją pierwszą publikację po zdobyciu literackiej Nagrody Nobla za 2018 rok wydała Olga Tokarczuk. Już sam tytuł zbioru, Czuły narrator, odsyła skojarzenia czytelników do mowy noblowskiej wygłoszonej przez autorkę, w której postulowała m.in. taką szeroko dyskutowaną innowację z zakresu teorii dzieła literackiego, jaką jest narrator czwartoosobowy. Do tego pomysłu powraca również w omawianym tomie, stanowiącym wybór dwunastu najważniejszych esejów i wykładów z kilkunastu minionych lat. Jak można przeczytać na odwrocie okładki, pozycja ta stanowi wyjątkowe zaproszenie za kulisy własnej twórczości [Olgi Tokarczuk] i opowieść o współczesnym świecie. W Czułym narratorze znajdą coś dla siebie różne grupy czytelników – badaczy z pewnością zainteresuje to, w jaki sposób polska noblistka konceptualizuje proces powstawania narracji czy też wyłaniania się postaci literackiej. Interesującym wątkiem dla osób wiernie śledzących twórczość autorki będą z pewnością opisy wrażeń wynoszonych z prac nad poszczególnymi utworami, w tym monumentalnymi Księgami Jakubowymi, stosunkowo już odległym w czasie Domem dziennym, domem nocnym, jak się okazuje, pozycją przełomową na drodze twórczej pisarki, a także intrygującym na tle całości dorobku tytułem Prowadź swój pług przez kości umarłych. Po Czułego narratora mogą też jednak sięgnąć nawet ci, którzy jak dotąd nie przeczytali ani jednej powieści noblistki (choć oczywiście brak ten powinni możliwie prędko nadrobić) – autorka wiele miejsca poświęca refleksji nad światem współczesnym, jego przemianami, a w szczególności nad miejscem w nim człowieka i tego, czym jest. Każdy, kto chciałby dowiedzieć się więcej o takich hasłach, jak ognozja, panoptykon, sezamiczność, a także przeczytać o perspektywie współczesnego turysty, z pewnością nie zawiedzie się, sięgając po omawianą książkę.  

Niegrzeczne. Historie dzieci z ADHD, autyzmem i zespołem Aspergera

W Polsce wciąż pokutuje błędne przekonanie o osobach z ADHD, autyzmem czy zespołem Aspergera mimo coraz większej wiedzy naukowców na ten temat. Często wynika to z niewiedzy i braku zrozumienia. Dzieci, a później dorośli, z ADHD lub ze spektrum autyzmu bywają określani jako „zaburzeni”, „psychiczni”, „inni”, „dziwni’ czy też „niegrzeczni”, jak pisze Jacek Hołub, autor reportażu Niegrzeczne. Historie dzieci z ADHD, autyzmem i zespołem Aspergera. Autor skupia się na doświadczeniach konkretnych osób – przede wszystkim rodziców dzieci, ale także pracowników instytucji publicznych. Hołub pokazuje ich (nie)radzenie sobie z innością i nieustanną stygmatyzację przez społeczeństwo. Oddaje głos tym, których dotyczy ta książka, całkowicie wycofując się w cień. Na okładce czytamy: Dzieci i młodzież z widoczną niepełnosprawnością wywołują w nas empatię. Sprawne i zdrowe, ale zachowujące się nietypowo – agresywne, nadpobudliwe lub nieprzestrzegające norm społecznych – wzbudzają gniew i oburzenie. Hołub zwraca uwagę na bagatelizowanie nietypowego zachowania dzieci oraz bezradność rodziców, a szczególnie matek, bo to na nie w większości przypadków spada obowiązek wychowywania dzieci. Kolejnym problemem jest błędne diagnozowanie przez lekarzy, którzy sami wykazują się niewiedzą. W diagnozie nie pomaga także zły stan psychiatrii dzieci i młodzieży w Polsce, a przez to ograniczona dostępność do specjalistów. W książce niestety brakuje rozmów z osobami neuronietypowymi – tylko jeden wywiad został przeprowadzony z nastolatkiem ze spektrum autyzmu. Z jednej strony Hołub najwyraźniej chciał bardziej skupić się na postrzeganiu innych osób – rodziców i pracowników instytucji publicznych, z drugiej zaś to odbieranie głosu tym, których ten temat najbardziej dotyka. Zaprzecza to ostatnio powszechnej wśród osób z niepełnosprawnościami czy ze spektrum autyzmu zasadzie „nic o nas bez nas”. Choć tytuł reportażu sugeruje, że będzie on koncentrować się przede wszystkim na dzieciach, to jednak staje się zbiorem wielu negatywnych emocji i pretensji wobec kulejącego systemu pomocy, o czym oczywiście też należy głośno mówić. 

Drzazga. Kłamstwo silniejsze niż śmierć

Dwadzieścia lat po opublikowaniu przez Jana Tomasza Grossa wzbudzającej wiele kontrowersji książki Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka, dotyczącej pogromu w Jedwabnem, ukazał się reportaż Macieja Tryczyka Drzazga. Kłamstwo silniejsze niż śmierć. To kolejny trudny zbiór opowieści o pogromach polskich Żydów dokonanych przez ich sąsiadów w Radziłowie, Wąsoszu czy Szczuczynie. Dziadek Tryczyka, jak przyznaje sam autor, brał udział w mordowaniu Żydów, podobnie jak jego sąsiedzi. Boli to tym bardziej, że był to ukochany dziadek. Reporter chce zmierzyć się z traumą odziedziczoną po przodkach i szuka podobnych sobie, czyli osób żyjących z ciężarem bycia potomkami morderców Żydów. Szczególnie interesuje go zmowa milczenia, jaka panuje wokół prześladowań osób pochodzenia żydowskiego, a także zaprzeczanie temu, co się wydarzyło podczas II wojny światowej. Prawdę o przeszłości dziadka poznał dopiero wiele lat po jego śmierci, a to dlatego, że dla członków rodziny był to temat tabu – nie chcieli o tym rozmawiać i udawali, że nikt nic nie wie czy nie pamięta. Tryczyk postanowił przełamać to milczenie. 

Wyrwa

Wojciech Chmielarz w ostatnim czasie stał się jednym z najpopularniejszych polskich autorów literatury kryminalnej. Znany jest z podejmowania społecznie ważnych tematów – w Żmijowsku był to rasizm i depresja, w Ranie przemoc domowa, natomiast w wydanej w 2020 roku Wyrwie żałoba. Fabuła powieści, określanej mianem thrillera psychologicznego, koncentruje się na tajemniczej śmierci młodej kobiety, która zginęła w wypadku samochodowym i osierociła dwójkę dzieci. Jej mąż, Maciej Tomski, próbuje poznać prawdę nie tylko o tej tragedii, lecz także o swojej żonie Janinie, bo okazuje się, że tak naprawdę jej nie znał. Chmielarz dość skrupulatnie przedstawia stadium żałoby przeżywanej przez Macieja: jego szok, bezradność, rozpacz i (nie)radzenie sobie z rzeczywistością. Pisarz pokazuje także tę stratę bliskiej osoby z perspektywy córki oraz rodziców Janiny. Wyrwa to również portret współczesnego małżeństwa trzydziestokilkulatków z dziećmi, niesatysfakcjonującą pracą i mieszkaniem na kredyt. Autorowi udało się stworzyć ciekawą powieść z kilkoma zwrotami akcji, a także z pogłębioną psychologią bohaterów. 

Pokora

Każda kolejna powieść Szczepana Twardocha to istotne wydarzenie na rynku literackim – choć nie każda z nich spotyka się z hurraoptymistycznym przyjęciem, to Pokora zdaje się cieszyć raczej powszechnym uznaniem, choć motywacje takich ocen bywają zróżnicowane. Z pewnością nie zawiodą się ci, którzy przywykli już do pewnych stałych elementów przewijających się w twórczości katowickiego pisarza. Ponownie zostajemy przeniesieni w przeszłość – tak jak w Królu były to ostatnie lata II Rzeczpospolitej, tak tym razem obserwujemy Europę, a w szczególności Śląsk i Berlin, na krótko przed i w trakcie I wojny światowej, a następnie po upadku cesarstwa w Niemczech i odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Twardoch zachwyca drobiazgowością historycznych szczegółów oraz umiejętnością plastycznego przedstawienia takich gwałtownych przemian i wydarzeń, które miały miejsce w 1918 roku w zrewolucjonizowanym Berlinie. Jednocześnie zaś nie jest w swej erudycji nachalny – elementy wielkiej historii zostają wprowadzone tam, gdzie znajduje to uzasadnienie w dziejach głównego bohatera, Aloisa Pokory, z którego perspektywy oglądamy całość akcji.

Jednocześnie Twardochowi udaje się w swojej nowej powieści połączyć kilka wątków znanych z wcześniejszych utworów – oprócz wspominanej już wcześniej historyczności mamy też śląskość, która objawia się na poziomie fabuły, jak i języka poszczególnych bohaterów. Powraca również refleksja nad męskością, która często ma charakter fetyszystyczny – czytelnik dobrze obeznany w dziejach literatury polskiej XX wieku prędko spostrzeże, jak wiele czerpie Twardoch w kreowaniu relacji głównego bohatera z tajemniczą Agnes z opowiadań i grafik Brunona Schulza. Na pierwszy plan zostają wysunięte problemy tożsamości – czy też właściwie jej braku. Alois Pokora to do pewnego stopnia człowiek bez właściwości, przez część życia Ślązak, później Niemiec, następnie bolszewicki rewolucjonista w skórzanej kurtce, później ponownie Niemiec, choć nastawiony do wszelkich kwestii przyporządkowań narodowościowych generalnie ironicznie. Wątpliwości może też wzbudzać jego płciowość, co wielu komentatorów skłania do mówienia o biseksualizmie jako jednym z głównych wątków Pokory. Hipoteza ta jest do pewnego stopnia dyskusyjna, niemniej z pewnością problematyka ta znajduje odzwierciedlenie w transseksualnej postaci Baronessy czy fluktuujących między męskością i kobiecością bliźniętach Salmakis. Pokora to m.in. historia o relacjach człowieka i dziejów, na ile jego losy uwarunkowane są sytuacją, w której przyszło mu żyć, w jakim stopniu może świadomie decydować o swoim życiu. W swoim życiu Alois wielokrotnie usiłuje wyrwać się z trybów maszyny dziejowej, jak również spod wpływu innych ludzi, zdobyć władzę nad własnym życiem, jednak za każdym razem kończy się to niepowodzeniem, niezależnie od tego, czy występuje w roli komunistycznego komisarza rewolucyjnego, czy też przykładnego drobnomieszczanina z żoną i dzieckiem. Warto zwrócić również uwagę na archetypiczność konstrukcji bohaterów powieści – znajdziemy tutaj nawiązania, nieraz polemiczne, do usankcjonowanych kulturowo wzorów osobowych ojca, matki, brata, a także wielu innych.  

Olimpia Orządała

 

Podsumowanie literackie 2020

14 lutego 2021

Strona główna

Wróć do artykułów