Od zarania dziejów kolory stanowiły istotny element ludzkiej codzienności, kształtując ją i wpływając na postrzeganie świata, od dawna też przypisywano im różną symbolikę.

 

W rozmaitych kulturach barwy posiadają odmienne, nieraz zupełnie sprzeczne znaczenia, na przykład kolor żółty czy niebieski będzie inaczej intepretowany w krajach europejskich, z czym innym znów będą go utożsamiać mieszkańcy Azji lub Afryki. Ich symbolika może się też zmieniać w zależności od użycia, barwy odgrywają bowiem znaczącą rolę w wielu sferach życia, znajdując zastosowanie zarówno w sztuce i architekturze, jak też w reklamie czy modzie. Inaczej będą więc odczytywane przez artystę, inaczej znów posłuży się nimi terapeuta.

 

Z wyższej półki

Niektóre barwy w danej kulturze mogą okazać się cenniejsze niż pozostałe. Przypisuje się im szczególną moc lub wyjątkowe właściwości ochronne. Wybrane kolory miały symbolizować określone bóstwa, inne znów były zarezerwowane wyłącznie do użytku władcy danego państwa czy wyższych dostojników.

W starożytnym Egipcie wielkie znaczenie przypisywano na przykład barwom słońca, symbolizującym człowieka, jego stosunek do duszy, ciała oraz ziemi. Jednym z cenniejszych surowców, z których starożytni Egipcjanie wytwarzali biżuterię i amulety, było złoto – materiał najtrwalszy i jak wówczas sądzono niezniszczalny, uznawany ponadto za ciało samych bogów[1]. Barwa złota symbolizowała nie tylko słońce, ale również regenerację i powtórne narodziny. Wytworzony z tego kruszcu amulet miał zapewnić noszącej go osobie niezniszczalność i wieczną ochronę[2].

Kolejnym kolorem, który już od starożytności w wielu kulturach był kojarzony z władzą i siłą, jest czerwień. Ta barwa posiada wiele, nieraz sprzecznych ze sobą, znaczeń. Może symbolizować zarówno miłość, namiętność i szczęście, jak też krew, potęgę czy wojnę. Czerwień była nieraz zarezerwowana dla królów i ważnych osobistości, podobnie zresztą jak złoto, będące symbolem dobrobytu, doskonałości oraz boskości. W starożytnym Rzymie kolor czerwony uchodził za symbol władzy i bogactwa i był zastrzeżony dla senatu i dostojników państwowych[3], w starożytnych Chinach natomiast wyjątkową rangę posiadał kolor złoty, który przeznaczony był wyłącznie do dyspozycji cesarza[4]. Królewskie barwy mogły również pojawiać się na przedmiotach dekoracyjnych, a dokładniej na wyjątkowo cennej porcelanie, jako że pozyskanie czerwonego barwnika wiązało się ze znacznymi trudnościami, a substancje, z których go wytwarzano, były toksyczne dla ludzkiego organizmu[5].

 

Kolorystyczne faux pas

Można wymienić kolory, które w wielu różnych kulturach i religiach są bardzo podobnie odczytywane. Taką barwą jest na pewno zieleń, utożsamiana przede wszystkim z naturą. Zielony ma z reguły pozytywną symbolikę, uznaje się go za kolor życia, płodności i przetrwania. W islamie zieleń symbolizuje mądrość oraz zdrowie duchowe i cielesne, jest także świętą barwą Proroka[6], za to w chrześcijaństwie wiąże się ją z nadzieją, odrodzeniem, młodością czy sprawiedliwością[7].

Są jednak i takie kolory, które w różnych krajach mogą być odczytywane na zupełnie różne sposoby. Przykładowo biel w kulturach europejskich jest kojarzona przede wszystkim z niewinnością i czystością, konotuje w sobie dobro i sprawiedliwość. Odmienne znaczenie przypisywali jej już jednak starożytni Egipcjanie, utożsamiając ją ze śmiercią, nieurodzajem i klęską. Kolor biały kojarzony był z pustynią, która pochłaniała ludzkie życia[8]. Podobnie w Chinach biel uznawana jest za symbol nieszczęścia, jesieni, żałoby i starości. W czasie gdy w wielu krajach na pogrzeb przywdziewa się ubrania w kolorze czarnym, co ma podkreślić smutek i żałobę po odejściu bliskiej osoby, u naszych azjatyckich sąsiadów to właśnie biel uchodzi za barwę najbardziej taktowną.

Czerń ma przeciwstawne znaczenie w kulturze chińskiej, gdzie uznawana jest za kolor małych chłopców oraz szczęścia. Podobnie w starożytnym Egipcie czerń miała pozytywną symbolikę, była bowiem utożsamiana z czarną ziemią, na której po wylewie Nilu pojawiały się młode pąki roślin – nowe życie[9]. Również u Indian kolor czarny symbolizuje ziemię i jej błogosławieństwo dla człowieka[10]. W Japonii czerń to natomiast symbol szlachetności, wieku i doświadczenia, biel utożsamiana jest za to z młodością i naiwnością.

 

Męski czy niemęski?

Róż jest jedną z ciekawszych barw ze względu na sprzeczne emocje, jakie nieraz wzbudza, mimo że jego symbolika jest dość pozytywna. Kolor różowy kojarzy się przede wszystkim z miłością, delikatnością, słodyczą czy zakochaniem. W kulturze Wschodu różowy symbolizuje małżeństwo, w Korei – to oznaka zaufania[11]. Współcześnie ten kolor uznaje się za typowo dziewczęcy, przez co jest nieraz negatywnie postrzegany przez mężczyzn. Jako że ta barwa ma symbolizować kobiecą powierzchowność, uznaje się ją za niemęską. W wielu środowiskach mężczyzna noszący ubrania w tym kolorze, automatycznie może zostać uznany za osobę odmiennej orientacji. Ponadto kultura popularna utrwaliła w nas przekonanie, iż róż noszony jest głównie przez „puste blondynki”, co zniechęca do koloru również same kobiety.

Kontrapunktem dla różowego ma być niebieski – kolor uznawany za typowo męski. Podobne rozróżnienie mocno utrwaliło się w świadomości kulturowej, mimo że tak naprawdę nie ma długiej historii. Może się to wydać zaskakujące, jednak jeszcze na początku ubiegłego wieku w Europie to właśnie róż był kolorem przypisywanym mężczyznom, niebieski natomiast kojarzono z kobiecością. Różowy – połączenie barwy białej i czerwonej – charakteryzuje się dużą intensywnością, przez co utożsamiano go z energią i siłą, atrybutami typowo męskimi. Niebieski jako kolor chłodny, relaksujący, symbolizujący wodę, niebo, spokój i uduchowienie, miał natomiast odpowiadać łagodnej naturze kobiet.

Zmiana zaczęła następować po II wojnie światowej, w czasie której naziści wprowadzili różowy trójkąt jako oznakowanie dla mężczyzn umieszczonych w obozach koncentracyjnych za orientację homoseksualną. W wyniku podobnego użycia róż zaczął być postrzegany jako barwa bardziej niewieścia, a zatem mało męska. Pociągnęło to za sobą późniejsze zmiany w kulturze i rozpoczęcie produkcji ubranek i zabawek w kolorze różowym, zarezerwowanych wyłącznie dla dziewczynek. Podobne gwałtowne zmiany wpłynęły na ostateczne utwierdzenie różu jako koloru kobiecego.

Każdy kolor posiada swoją własną, unikatową symbolikę, różne środowiska mogą przypisywać tej samej barwie zupełnie inne znaczenia. Sposób, w jaki postrzegany jest dany kolor, może się też zmieniać w zależności od uwarunkowań, zarówno historycznych, religijnych, jak też społeczno-kulturowych. Barwa, uznawana początkowo za pozytywną, może na przestrzeni lat zmienić diametralnie znaczenie, stając się symbolem niechlubnej profesji bądź postrzeganego negatywnie ugrupowania – i odwrotnie, kolor, który pierwotnie utożsamiany był z zagrożeniem, może nagle stać się symbolem szczęścia i rozkwitu.

Choć każdy z kolorów ma swoje znaczenia, to od nas zależy, jak bardzo będziemy się do nich odwoływać. Czy rzeczywiście symbole, jakie umownie przypisuje się danej barwie, będą miały przełożenie na nasze życie? Każdy z nas ma bowiem inny gust i preferencje, które decydują o tym, w otoczeniu jakich kolorów czujemy się najpewniej i najbezpieczniej.

Kinga Zawada

 

[1] M.A. Ożarek, Egipska magia kolorów. Znaczenie kolorów używanych w produkcji amuletów i biżuterii w starożytnym Egipcie, w: Antropologia religii V, Warszawa 2013, s. 57.

[2] Tamże.

[3] M. Czyżewska, O symbolice barw. Peryfrazy z kolorami w języku niemieckim i polskim, w: ACTA PHILOLOGICA. Różne języki – różne światy?, Warszawa 2006, s. 39.

[4] K. Jurek, Znaczenie symboliczne i funkcje koloru w kulturze, w: Kultura – media – teologia, 2011 nr 6, s. 69.

[5] Królewskie kolory – szkarłat i złoto, online: https://rosenthalblog.com/2017/10/20/krolewskie-kolory-szkarlat-i-zloto/ (dostęp: 20.10.2017 r.)

[6] M. Czyżewska, O symbolice…, s. 37.

[7] Tamże.

[8] K. Jurek, Znaczenie…, s. 76.

[9] M.A. Ożarek, Egipska magia kolorów…, s. 5657.

[10] K. Jurek, Znaczenie…, s. 76.

[11] Co z tym różem? – Encyklopedia Kolorów #1, online: https://www.socjografka.pl/znaczenie-i-symbolika-kolorow/ (dostęp: 05.07.2017 r.)

Kolory dawniej i dziś - różnorodność symboli i znaczeń 

07 września 2020

Strona główna

Wróć do artykułów

Outro - wychodzimy poza schemat